استمرار سایه توسعه نیافتگی بر کردستان

• به اعتقاد شما مهم‌ترین دلیل توسعه  نیافتگی کردستان چیست؟

دغدغه اصلی برنامه ریزان و سیاستگذاران ملی و منطقه‌ای، حرکت در مسیر رشد و دستیابی به توسعه پایدار است، اما این موضوع در ایران و کردستان با وجود استعدادها و قابلیت‌های فراوان، تاکنون محقق نشده است. به نظر می‌رسد راهبردهای انتخاب شده برای دستیابی به توسعه، با توجه به اینکه اکثرا برون زا بوده‌اند و تناسبی با استعدادها و قابلیت‌های کشور نداشته‌اند، در عمل چندان با موفقیت همراه نبوده‌اند و سایه توسعه نیافتگی همچنان بر کردستان حکمفرماست. در کردستان هنوز راهبرد و الگوی مشخصی برای قرارگرفتن استان در مسیر توسعه، تعریف نشده است و اگرچه تلاش‌هایی انجام شده، اما این تلاش‌ها بر مبنای محوری مشخص و براساس استعدادهای استان نبوده و نتیجه ای جز اتلاف منابع و گم شدن مسیر توسعه، نداشته است. علاوه بر انتخاب نامناسب الگوی توسعه، دو عامل ضعف نظام مدیریتی و برنامه ریزی و همچنین کمبود دسترسی به زیرساخت‌ها و امکانات زیربنایی، بیشترین تأثیر منفی را در این زمینه داشته است.

• در گذشته تاحدودی بستر و زیرساخت‌های توسعه در این استان فراهم شده، این موضوع تا چه اندازه رضایت بخش بوده است؟

شاید بتوان گفت مهم‌ترین عامل دسترسی نیافتن به زیرساخت‌ها و زیربناها ناشی از دولتی بودن توسعه، دخالت‌های انسانی و نفوذ برخی از مناطق و استان‌‌ها در مراکز سیاستگذاری و برنامه‌ریزی است. این موضوع سبب نبود تعادل در فراهم شدن زیرساخت‌ها در استان‌ها شده است، به‌طوری که توانمندی‌های محیطی و آمایش سرزمینی، درنظر گرفته نشده است. اگرچه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، تلاش‌های فراوانی برای ارتقای شاخص‌های زیرساختی توسعه در کردستان انجام شده است، اما با توجه به محرومیت تاریخی به جا مانده از گذشته، زیرساخت‌های توسعه چندان رضایتبخش نیست و نیاز به تلاش‌های دوچندان از طریق سرمایه‌گذاری‌های دولتی و تکمیل آن ازسوی بخش خصوصی احساس می‌شود. نقطه آغاز فراهم کردن زیرساخت‌ها در ایران بیشتر ازسوی دولت انجام شده و دراین میان به دلیل درگیر بودن کردستان در سال‌های ابتدایی انقلاب اسلامی با عوامل ضد انقلاب و همچنین جنگ تحمیلی، شرایط برای سرمایه‌گذاری دولتی در آن زمان فراهم نبود. در نتیجه، بستر برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی چندان مناسب و آماده نیست. پس ضرورت دارد که از طریق یک نگاه ویژه و بودجه‌های ضربتی و جهشی دولتی در این استان، مقدمات زیرساخت‌های مورد نیاز فراهم شود. فراهم کردن زیرساخت‌ها و زیربناهای توسعه در کردستان، سبب رشد و توسعه این استان شده و درنتیجه، زمینه توسعه ملی و تعادل و توازن منطقه‌ای در بین مناطق و استان‌‌ها فراهم می‌شود.

• شاخص‌های بومی استان که بر اساس آن می‌توان به توسعه توجه کرد، چه مؤلفه‌هایی هستند؟

توان محیطی و سرزمینی، قابلیت‌ها و استعدادهای خدادادی در جغرافیای استان و همچنین وجود منابع انسانی توانا و دلسوز سرمایه ای عظیم برای توسعه استان محسوب می‌شود. با توجه به ویژگی‌های کردستان، توسعه استان چند وجهی است و در این زمینه محورهای مختلف و متنوعی از جمله کشاورزی (صنایع تبدیلی کشاورزی و شیلات)، دامپروری، گردشگری، صنعت، خدمات برتر و بازرگانی نوین را می‌توان پیشنهاد کرد. محور نخست کشاورزی است که با توجه ویژه به آن، هم وضع روستاها به عنوان منبع عظیم توسعه بهبود پیدا می‌کند وهم اشتغالزایی می‌شود و از مهاجرت‌های غیرضروری جلوگیری می‌کند. توجه به این موضوع، حتی می‌تواند مهاجرت معکوس شهر به روستا را نیز به دنبال داشته باشد، اما این موضوع نیازمند بازنگری در شیوه تولید و انتخاب روش‌های مناسب و علمی و همچنین حمایت همه جانبه نهادهای مرتبط از روستاییان و کشاورزان است. وجود دامپروری، گردشگری ، صنایع تبدیلی و خدمات و بازرگانی با توجه به مرزهای قابل توجه استان نیز می‌تواند علاوه بر توسعه استان، حتی سهم چشمگیری در توسعه ملی داشته باشد.

• چه شاخص‌هایی سبب شده است کردستان از استان‌های دیگر و حتی همسایگان خود عقب بماند؟

به نظر می‌رسد با توجه به انتخاب الگوهای توسعه در ایران  از آنجا که کردستان در فاصله دوری نسبت به تهران قرار گرفته است و همچنین یک منطقه مرزی محسوب می‌شود، زیاد مورد توجه برنامه ریزان و مدیران ملی قرار ندارد. کردستان با وجود داشتن قابلیت‌های فراوان محیطی و جغرافیایی و همچنین موقعیت راهبردی مرزی بودن، چندان مورد توجه قرار نگرفته است. درگیر بودن کردستان در جنگ تحمیلی و وجود نگاه امنیتی در برخی مقاطع به این استان از موارد دیگر هستند.

• ظرفیت‌های مهم کردستان که می‌توان از آن برای رشد استان استفاده کرد، کدام است؟

موقعیت مناسب راهبردی و جغرافیایی، توان محیطی و سرزمینی بالا، منابع خدادادی آب وخاک، مرز و ارتباطات، گردشگری و جاذبه‌های تاریخی و طبیعی، آب و هوای کوهستانی، نیروی انسانی، کشاورزی و دامپروری، امنیت و معادن از این ظرفیت‌ها هستند.
با وجود دارا بودن منابع موردنیاز، قابلیت‌ها و ظرفیت‌های فراوان برای توسعه کردستان به دلایل گوناگونی ازجمله جنگ تحمیلی و در برهه ای از زمان، نوع نگاه مسئولان به این استان و در نتیجه، ضعف شدید زیرساخت‌های توسعه، کردستان همچنان به عنوان یک استان محروم و توسعه نیافته باقی مانده است. این موضوع درحالی است که وجود ظرفیت‌ها و قابلیت‌های مطرح شده در هر منطقه در کنار مدیریت وبرنامه ریزی و سیاستگذاری علمی، می‌تواند منجر به توسعه شود.

• در برنامه‌های توسعه در ۵ دوره گذشته، سهم کردستان تا چه اندازه درنظر گرفته شده است؟

با وجود اینکه تلاش‌های انجام شده در برنامه‌های توسعه ملی برای توسعه کردستان درسال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، قابل مقایسه با دوران قبل از آن نیست، با توجه به عمق شدید محرومیت و توسعه نیافتگی به جا مانده از رژیم گذشته، همچنان سایه محرومیت بر این استان مشهود است. با توجه به عقب ماندگی تاریخی کردستان، ضرورت توجه بیشتر به برنامه‌های توسعه برای رفع محرومیت تاریخی کردستان احساس می‌شود، اما بنا به دلایلی ازجمله نفوذ نداشتن در هسته برنامه ریزی‌های توسعه برای چانه زنی، سهم درنظر گرفته شده برای کردستان در مقایسه با دیگر استان‌ها، اندک بوده وهیچ وقت نتوانسته است جبران کننده عقب ماندگی تاریخی این استان باشد. با توجه به استعدادها و قابلیت‌های بالای جغرافیایی و محیطی کردستان، ضرورت یک نگاه ویژه و جدید به این استان احساس می‌شود تا هم شکاف نابرابری‌های توسعه این استان با دیگر استان‌های ایران از بین برود و هم شاهد رشد و توسعه کردستان در خور شأن مردم این استان باشیم.

• رئیس مجلس شورای اسلامی در سفر چندی قبل به کردستان، از توجه ویژه به مناطق کمتربرخوردار خبر داده است. چه موضوع‌هایی باید در برنامه ششم برای رشد مناطقی چون کردستان مورد توجه باشد؟

یکی از برنامه‌های دولت برای رفع محرومیت مناطق کمتربرخوردار ازجمله کردستان، اختصاص بودجه در قالب «ماده ۱۸۰» به این مناطق است که گاه سلیقه ای و بدون هیچ مطالعه و برنامه ریزی به مناطقی با اهداف خاص اختصاص می‌یابد. این کار نه تنها مسکنی برای دردهای این مناطق نیست، بلکه سبب ایجاد نابرابری‌ها و شکاف‌های عمیقی بین مناطق می‌شود و لازم است کارگروه برنامه ریزی و توسعه استان در این زمینه تلاش ویژه ای داشته باشد. تشکیل کارگروهی تخصصی از نخبگان استانی و مطالعه و شناسایی منابع و ظرفیت‌های استان و تهیه و تدوین برنامه ای در سطح محلی و منطقه‌ای با نگاه برنامه ریزی منطقه‌ای و آمایشی و همچنین اختصاص بودجه‌های جهشی و ضربتی برای جبران عقب ماندگی نیز ضروری به نظر می‌رسد. کردستان ازنظر شاخص‌های امنیت جایگاه پنجم را دارد و شرایط برای سرمایه‌گذاری‌های دولتی و خصوصی در این استان مهیاست و ازنظر دارا بودن شاخص‌های محیطی، جغرافیایی و طبیعی نیز پنجمین استان کشور محسوب می‌شود. پس شرایط برای سرمایه‌گذاری، فراهم و توجیه پذیر است. این موضوع درصورت درنظر گرفته شدن در برنامه ششم توسعه، هم رشد منطقه‌ای استان و هم توسعه و پیشرفت کشور را در سطح ملی به دنبال دارد. امیدواریم سیاستگذاران و برنامه ریزان ملی و منطقه‌ای برای تحقق این مهم بکوشند.

• سیاست دولت، تکمیل طرح‌هایی با پیشرفت بالاست، اما چنین طرح‌هایی در کردستان کم است، درحالی که طرح‌هایی با پیشرفت حداقلی، فراوان دیده می‌شود، چه راهکاری برای ساماندهی این وضع ارائه می‌دهید؟

یکی از انتقادات جدی به دولت قبل، طرح‌های بدون برنامه و پشتوانه علمی در مناطق مختلف کشور است، به‌طوری که گاهی وجود تعدادی از طرح‌ها در بعضی مناطق نه تنها نتوانسته است مشکلی را رفع کند، بلکه سبب پیدایش آسیب‌ها و عوارض زیست محیطی و جغرافیایی فراوانی نیز شده است. طرح‌های نیمه‌کاره و رها شده در کردستان باید متناسب با نیازهای استان اولویت بندی شود و با دخالت مستقیم دولت و با همکاری بخش خصوصی، به سرانجام برسد، با این حال ضرورت دارد تعدادی از این طرح‌ها که بدون مطالعه و پشتوانه علمی بوده‌اند، تغییر کاربری داده شود. در جریان سفرهای استانی بدون برنامه دولت‌های نهم و دهم، طرح‌های زیادی بدون پشتوانه علمی و کارشناسی تعریف شده که تعداد زیادی از آنها هم کلنگ خورده است، اما به دلیل اختصاص نیافتن بودجه، در مراحل مختلف ساخت و اجرا ناتمام رها و فراموش شده‌اند. اکنون با توجه به ناتوانی دولت در اختصاص بودجه برای تکمیل این طرح‌ها فراهم کردن مقدمات کار برای ورود بخش خصوصی و استفاده از منابع آنان برای تکمیل طرح‌ها بهترین راهکار است.