تاریخچه شهرستان دیواندره
شهرستان دیواندره تاریخچهای به قدمت کشور پهناور ایران دارد که در گذشته میران شاه نامیده میشد. دیواندره در فاصله ۹۸ کیلومتری شمال سنندج قرار دارد و با وسعت ۴۲۰۳ کیلومتر مربع و ارتفاع ۱۸۵۰ متر از سطح دریا، در موقعیت جغرافیایی ۴۷ درجه و یک دقیقه شرقی و ۳۵ درجه و ۵۴ دقیقه عرض جغرافیایی واقع شده است. این شهرستان از شمال با تکاب، از شرق با شهرستان بیجار، از شمال غربی با سقز، از غرب با مریوان و از جنوب با سنندج هممرز است.
شهرستان دیواندره با مساحتی برابر با ۴۲۰۳ کیلومتر مربع حدود ۱۵ درصد از وسعت استان کردستان را در بر میگیرد. این شهرستان بین ۳۴ درجه عرض شمالی و ۳۲ دقیقه و ۴۶ درجه طول شرقی قرار دارد. تغییرات دمای سالانه در دیواندره از ۲۰- تا ۳۲+ درجه متغیر است. این منطقه زمستانهای سرد و طولانی و بهار و تابستانهای معتدل دارد. تعداد روزهای یخبندان در سال در این شهرستان ۱۳۵ روز است. آثار باستانی غار کرفتو نشاندهنده وجود تمدن و حیات در این منطقه تا دو هزار سال قبل از میلاد است.
مردم دیواندره به زبان کردی سورانی با لهجهای خاص صحبت میکنند. آداب و رسوم و فرهنگ مردم دیواندره برگرفته از فرهنگ آریاییهاست و هماهنگ با سایر ملت ایران، مراسم ملی و مذهبی را برگزار میکنند. در دیواندره قومیتها و طوایفی مانند گوران، گلباغی، تیلکوئی، جاف، منمی (مندمی)، برازنده، خواجه وند، کلهر، زند و قاقالی زندگی میکنند. این عناوین در منطقه کمرنگ شده و هیچگونه تمایزی بین افراد وجود ندارد و همه اقشار بهصورت مسالمتآمیز با هم زندگی میکنند.
شهرستان دیواندره شامل سه بخش مرکزی، کرفتو و سارال و ۹ دهستان (حومه، قراتوره، چهل چشمه، اوباتو، کانی شیرین، زرینه، سارال، کوله و حسین آباد شمالی) است. تعداد کل روستاهای تابعه دیواندره ۱۹۴ روستا میباشد.
تاریخچه و علل پیدایش شهر دیواندره
دیواندره شامل دهستانهای قراتوره، حسین آباد شمالی، حومه دیواندره، چهل چشمه، کوله و سارال است. این دهستانها در گذشته سه بلوک از هجده بلوکی بودند که در زمان قاجاریه محدوده ایالت کردستان را تشکیل میدادند. این منطقه از دیرباز محل عبور عشایر بوده و به عنوان ییلاق استفاده میشده است. دیواندره از زمان صفویه به بعد تحت نفوذ دو شهر بزرگ استان کردستان، سنندج در جنوب و سقز در شمال، بوده است. با تقویت راه سنندج-سقز، روستای دیواندره بهتدریج به عنوان یک مرکز جمعیتی و بینراهی توسعه یافت و در اوایل دهه پنجاه شمسی به یک شهر کوچک تبدیل شد. بنابراین مهمترین عامل در ایجاد شهر دیواندره، موقعیت میانراهی آن بوده است.
رشد اقتصادی و اجتماعی منطقه و افزایش ارزش افزوده، نیاز به یک مرکز جمعیتی برای تجمع و مبادله کالا را ضروری میکرد. دیواندره بهدلیل دسترسی خوب به شهرهای اطراف و مرکز استان، به عنوان این مرکز انتخاب شد. از سالهای دهه چهل به بعد، روستای دیواندره بهتدریج به شهر تبدیل شد. در سال ۱۳۴۵، دیواندره یکی از بخشهای شهرستان سنندج بود و پرجمعیتترین روستای آن ۱۸۲۲ نفر جمعیت داشت.
وضعیت آب و هوایی دیواندره
تغییرات دمای سالانه دیواندره از ۲۰- تا ۳۲+ درجه است. دیواندره دارای زمستانهای سرد و طولانی و بهار و تابستانهای معتدل است. تعداد روزهای یخبندان در سال در این شهرستان ۱۳۵ روز است. دیواندره جزء مناطق سردسیر کشور است و بارش برف و تفاوت قابلملاحظه دما بین شب و روز از خصوصیات بارز اقلیمی آن است. دیواندره بین دو منطقه برفگیر و سردسیر کشور، یکی دشت اوباتو (ههوهتو) و دیگری کانی نیمهروژ در جنوب، قرار دارد.
رودها و واحدهای آبی شهرستان دیواندره
رودخانههای فراوانی در دیواندره جریان دارند که اکثر آنها فصلی هستند و از آب شدن برفها و بارندگیهای فصلی بهوجود میآیند. در این منطقه دو رودخانه مهم و دائمی به نامهای قزل اوزن و یول کشتی وجود دارند. رودخانه قزل اوزن از ارتفاعات چهل چشمه و سارال سرچشمه میگیرد و با نام سفید رود به دریای خزر میریزد. رودخانه یول کشتی نیز از حوضههای آبگیر فلات اوباتو سرچشمه میگیرد و پس از طی مسیری به رود قزل اوزن میپیوندد. رودخانه شورآب نیز فصلی است.
شهرها و بخشهای تابعه شهرستان دیواندره
شهرهای تابعه دیواندره شامل شهر دیواندره و شهر زرینه هستند. بخشهای تابعه شهرستان به تفکیک دهستانها به شرح زیر است:
۱٫ بخش مرکزی: دهستان حومه، دهستان قراتوره، دهستان چهل چشمه
۲٫ بخش کرفتو: دهستان زرینه، دهستان کانی شیرین، دهستان اوباتو
۳٫ بخش سارال: دهستان سارال، دهستان کوله، دهستان حسین آباد شمالی
وجه تسمیه دیواندره و مناطق تابعه
الف – دیواندره از دو کلمه “دیوان” و “دره” تشکیل شده است. “دیوان” به معنی جایگاه قانون و عدالت و محل حل اختلافات است و به همین دلیل این منطقه به دیواندره معروف شده است.
ب – شهر زرینه: نام این شهر به دلیل جذابیت و لطافت خاک و طبیعت آن، به زر و گوهر تشبیه شده است.
ج – بخش کرفتو: به دلیل وجود غار بزرگ و باستانی کرفتو، این نام انتخاب شده تا این آثار باستانی و عجایب ساخته دست بشر به مردم ایران و سایر نقاط دنیا معرفی شود.
د – بخش سارال: “سارال” نام یک گل خوشبو و دخترانه است. بخش سارال دارای مراتع سرسبز و خرم و انواع گلهای وحشی و گیاهان دارویی و غذایی است. وجه تسمیه آن از این نام گرفته شده است.
ه – بخش مرکزی: به دلیل قرار گرفتن در مرکز شهرستان و نزدیکی روستاها به مرکز شهرستان، این نام را به خود گرفته است.
جاذبههای توریستی داخلی و خارجی دیواندره
منابع طبیعی شهرستان دیواندره شامل مراتع سرسبز سارال و کوههای آبخیز چهل چشمه هستند که از بهترین مراتع ایران محسوب میشوند. این مناطق در بهار بسیار دلپذیر، سرسبز و خرم هستند و چشمهسارهای فراوانی در آنها جریان دارد. انواع گلهای وحشی و گیاهان دارویی و غذایی نیز به وفور دیده میشوند. با مدیریت صحیح و سرمایهگذاری مناسب، این مناطق میتوانند به جاذبههای مهم توریستی تبدیل شوند.
غار کرفتو که در حدود ۷۵ کیلومتری شمال شرقی دیواندره قرار دارد، یکی از غارهای آهکی و طبیعی با جاذبههای فراوان است و پذیرای مسافران، عاشقان طبیعت، کاوشگران و گردشگران داخلی و خارجی میباشد. همچنین، چهل چشمه و سارال نیز مقصدی محبوب برای گردشگران داخلی هستند.
وضعیت فرهنگی و تاریخی دیواندره
در دیواندره سازمانهایی مانند سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز بزرگ اسلامی و اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی فعالیت میکنند. در شهرستان دو کتابخانه دولتی به نامهای کتابخانه شهید بهشتی و کتابخانه تربیت وجود دارد. تشکلهای فرهنگی و تبلیغی مردمی در دیواندره شامل انجمن محیط زیست، انجمن شعر و ادب، انجمن نمایش، انجمن موسیقی، صندوق رفاه دانشجویان، انجمن پیشگیری و مبارزه با اعتیاد، انجمن ورزشکاران و انجمن حفظ میراث فرهنگی هستند. پنج مرکز کانون و تجمع فرهنگی دولتی نیز در شهرستان وجود دارد که به برگزاری کلاسهای آموزشی، فرهنگی و اجرای مراسمات میپردازند.
اماکن تاریخی و باستانی دیواندره
غار و قلعه کرفتو
این غار که ۷۵ کیلومتر از مرکز شهرستان فاصله دارد، دارای ۴ طبقه با اتاقها، سالنها و راهروهای ارتباطی است. قدمت این غار به دوره اشکانیان یا ۱۰۰۰ سال قبل از میلاد برمیگردد.
– **غار باشقشلاق و غار قالوجه**: این غارها نیز در شهرستان دیواندره قرار دارند.
– **عمارت سالار سعید**: در روستای وزیر واقع شده و بیش از ۳۰۰ سال قدمت دارد.
– **حمام قدیمی پنجه سفلی**: این حمام در دل خاک قرار دارد و دارای خزانه و سردرهای چشمنواز است.
– **قلعه کهنه روستای آغاجری**: قدمت این قلعه به بیش از ۲۰۰۰ سال میرسد.
– **تپههای باستانی**: ۴۶ تپه باستانی از جمله تپه رش در شمال غربی روستای وزیر که به هزاره اول قبل از میلاد برمیگردد. تپه باستانی شهر سبز در روستای زاغه علیا و محوطه باستانی کوجاری در روستای بایزید آباد نیز از دیگر مناطق باستانی شهرستان هستند.
وضعیت سواد در دیواندره
میزان بیسوادی در شهرستان دیواندره ۲۸٪ است که ۴/۱۵٪ آن را زنان و ۳/۱۲٪ آن را مردان تشکیل میدهند. میزان باسوادی در شهرستان ۷۲٪ است که ۶/۳۹٪ آن را مردان و ۴/۳۲٪ آن را زنان تشکیل میدهند.
پراکندگی مراکز آموزشی دیواندره
تقریباً در تمام روستاهای دیواندره دبستان وجود دارد و در برخی روستاهای پرجمعیت نیز مدارس راهنمایی دایر است. در شهر زرینه دبیرستان و در شهر دیواندره نیز ۹ دبیرستان وجود دارد.
توزیع فراوانی جمعیت تحصیلکرده در دیواندره
کل تحصیلکردگان در شهرستان ۷۲٪ است که ۳۲٪ آن بین مقاطع تکمیلی تا پنجم ابتدایی، ۱۸٪ در مقاطع راهنمایی، ۱۳٪ از اول متوسطه تا فوق دیپلم و ۹٪ بین فوق دیپلم، لیسانس، فوق لیسانس و دکترا میباشد.
جدول درصد تحصیلات در دیواندره:
۱٫ خواندن و نوشتن: ۲/۴۹٪
۲٫ فوق دیپلم و لیسانس: ۸۸/۱۳٪
۳٫ دیپلم: ۴۸/۰٪
۴٫ فوق لیسانس: ۱۱/۰٪
۵٫ دکترا: ۰۱/۰٪
فرهنگ عامه و آداب و سنتهای دیواندره
آداب و رسوم مردم دیواندره برگرفته از فرهنگ آریاییها و هماهنگ با سایر ملت ایران است. مراسماتی مانند مولودخوانی دراویش، ختنهسوران، زن به زن، رقص کردی و جشنهای عید و مناسبتهای ملی مذهبی برگزار میشوند. ویژگیهای برجسته فرهنگی این منطقه شامل مهماننوازی، سادهزیستی و حفظ آداب و سنن اصیل ایرانی و آریایی است. یکی از رسوم ناپسند که به تدریج در حال انحلال است، فرهنگ غلط زن به زن و رقص دستهجمعی (رهش پهلهک) است که با افزایش سطح آگاهی مردم، این رسوم ناپسند از جامعه حذف میشوند.
مراکز آموزشی دیواندره
دیواندره از شهرستانهای محروم است که به دلیل محدودیتهای رژیم گذشته، تا کنون مراکز آموزش عالی در آن راهاندازی نشده است. تعداد دبستانها و مدارس راهنمایی در شهرستان ۲۵۰ باب و تعداد دبیرستانها ۱۲ باب میباشد.
عشایر و قبایل دیواندره
در شهرستان دیواندره عشایری وجود ندارد. قبایل مختلفی در این منطقه ساکن هستند که شامل:
– **گلباغی**: قمری، ورمزیار، کاکسوندی، چوخه رشی
– **گوران**: قلخانی، بی بیانی، زنجیره، ریزهو
– **جاف**: بوره که ئی، شیخ اسماعیل گلانی، مامانی، خور خور ه ئی، زخ زادی
– **تیلکو**: دوناری، همه ویسی
– **کلهر**
– **خواجه وند منمی**: مندمی
– **برازنده و وزنده**
این قبایل به تیرههای مختلف تقسیم میشوند اما این عناوین در منطقه کمرنگ شده و صرفاً جنبه محلی دارند. معروفترین عشیره منطقه طایفه گلباغی است.
آمار جمعیتی قبایل دیواندره
| ردیف | نام طایفه | تعداد خانوار | جمعیت | نسبت جمعیت به کل جمعیت شهرستان |
|——|————|—————|——–|———————————–|
| ۱ | گلباغی | ۴۱۸۷ | ۲۱۴۶۲ | ۲۳٪ |
| ۲ | گوران | ۶۷۹۹ | ۳۵۴۵۹ | ۳۸٪ |
| ۳ | جاف | ۶۱۹ | ۳۱۷۳ | ۴/۳٪ |
| ۴ | تیلکوئی | ۱۶۱۰ | ۸۳۹۸ | ۹٪ |
| ۵ | منمی | ۲۹۹ | ۱۲۱۳ | ۳/۱٪ |
| ۶ | برازنده | ۵۲۸ | ۱۷۰۰ | ۸/۱٪ |
| ۷ | خواجه وند | ۱۳۹ | ۵۵۹ | ۶/۰٪ |
| ۸ | کلهر | ۲۳۷ | ۹۵۵ | ۰۲/۱٪ |
| ۹ | زند | ۷۵ | ۳۳۸ | ۳۶/۰٪ |
سران عشایر و طوایف دیواندره
– **طایفه گلباغی**: افتخار سنندجی، فارس خان کاکی، عارف خان کاکی
– **طایفه گوران**: اقا محمد مرادی، سرایل
– **طایفه جاف**: کد خدا عباس، احمد آغه، عباس آغه، توفق آغه
– **طایفه تیلکو**: شیرک یار احمد سهراب، بزرگ نیک ملکه، حبیبالله خان، علی خان حبیبی
– **طایفه منمی (مندمی)**: امین دیوان
– **طایفه برازنده**: سلیم بیگ
– **طایفه خواجه وند**: سادات آقا بابا، رضا سلطان
– **طایفه کلهر**: عزیز بیگ، علی سلطان، اسد بیگ
شما هم در قسمت نظرات در مورد این مطلب بنویسد بعد از تائید مدیر منتشر خواهد شد