کلاش بافی؛هنر ماندگار اورامان
عدالت خبر – کلاشبافی با قدمت بسیار، اثری ماندگار از گذشتگان در کردستان است که با هنر و ذوق مردم این استان در آمیخته است.
این هنر باوجود پیشرفت علم و فناوری و ماشینی شدن همه ابزارهای صنعتی، هنوز هم به شیوه سنتی انجام میشود و تاکنون نیز غنا و زیبایی خود را حفظ کرده است.
در گذشته استادکاران و فعالان این عرصه از کلاش بهعنوان یک میراث فرهنگی یادمی کردند، اما امروزه با صنعتی شدن و افزایش قیمتها این هنر به یک صنعت پردرآمد تبدیل شده و بیشتر استادکاران هم تنها به دید اقتصادی به آن مینگرند که این موضوع از کیفیت کار کاسته است، چراکه کلاشبافی عشق میطلبد و اگر با اهداف مادی و اقتصادی همراه شود، از کیفیت آن نیز کم میشود و تنها با عشق و اهداف معنوی است که میتوان برای حفظ اصالت و طبیعی بودن آن تلاش داشت و از مصنوعی شدن آن جلوگیری کرد.
کلاش بافته شده در مناطق اورامانات و شهرهای «نودشه»، «پاوه»، «مریوان»، «سنندج» و همچنین روستای «دهل» معروف است و امروز هم با توجه به توسعه این هنرـ صنعت، در همه شهرهای استان مراکز تولید و عرضه فعال است.
با توجه به کوهستانی بودن و شرایط آب و هوایی ویژه کردستان، ساکنان آن نیازمند کفشی با دوام و راحت هستند که کلاش بهترین است. با «حسین ستایش» از فعالان کلاشبافی و اهل روستای ده ل از منطقه اورامان هم صحبت شدیم که در ادامه میخوانید.
- کلاش چه تفاوتی با دیگر پاپوشها دارد؟
گیوه یا کلاش، اصولاً پاپوش سبک و بادوامی است که برای راهپیماییهای طولانی در مسیرهای ناهموار بسیار مناسب است و بیشتر افراد، پیدایش آن را به روزگارانی خیلی قدیمتر از ساخت سایر انواع پاپوشها نسبت دادهاند و همین موضوع سبب شده است تولید گیوه با افسانهها پیوند بخورد که در برخی منابع هم تولید نخستین گیوه را به گیو، پهلوان داستانی ایران نسبت دادهاند.
چندسال است که مشغول کلاشبافی هستید؟
۲۰سال است که گیوه یا کلاشبافی را آغاز کردهام و نیمه نخست هرسال به دیواندره میآیم و به گیوهبافی و فروش آن در این شهر مشغول میشوم. تقریباً ۱۷سال است که به دیواندره میآیم و در این شهر دوستان زیادی دارم و بسیاری از ساکنان این شهر مرا میشناسند.
- شما خودتان کلاشها را میبافید؟
چندسال است که دیگر کلاش نمیبافم، چون بافت آن زمانبر است. در اینجا فقط مشکلاتی مانند ترک خوردگی زیر کلاش را رفع میکنم، اما در منطقه اورامان چند بافنده کلاش دارم که بیشتر آنها زنان هستند. برای تهیه کلاش مشکلی نداریم هرچقدر که مشتری وجود داشته باشد ما میتوانیم نیاز آنها را رفع کنیم، اما کمبود مشتری سبب میشود بافندههای ما هم بیکار باشند.
- چه موادی در ساخت کلاش مصرف میشود؟
معمولاً ساخت کلاش به دو قسمت بالا و زیرین تقسیم میشود که بافت قسمت بالا ۵روز زمان میبرداما برای ساخت قسمت زیرین که هزینه بیشتری دارد، یک روز زمان نیاز است. از مواد استفاده شده در کلاش میتوان به ۵مترمربع پارچه نخی متقال یا چلوار، ۲رشته چرم گاو، ۵۰گرم میخ سیاه و ۵۰گرم موی بز اشاره کرد.
- ساخت کلاش چه مراحلی دارد؟
کلاش برخلاف سایر انواع گیوه که برای تولید آنها باید ۳مرحله ساخت زیره، تولید رویه و اتصال ۲بخش با یکدیگر را پشت سر گذاشت، تنها ۲مرحله ساخت دارد، زیرا کهمرحله اتصال ۲بخش رویه و زیره کلاش همزمان با بافت رویه صورت میگیرد و به عبارت دیگر رویه کلاش به زیره آن بافته میشود. رویه که ازسوی زنان روستایی با استفاده از نخ مخصوص «بهن» و سوزن «تهوهنه» بافته میشود. کف کلاش هم که به زبان محلی به آن «ژیرهیکهوش»می گویند از تکههای پارچه متقال که «پهرو»گفته میشود، ساخته میشود و زیره کلاش یا«ژیرهیکهوش» از پارچههای کتانی که آن را نم زده و با وسیلهای آهنی که قالب مشت است و در زبان فارسی مشته یا چرم کوب و در زبان کردی چهرمهکو میگویند به هم کوبیده و سفت کردهاند، ساخته میشود. پس از آن نوبت زنان است تا رویه کلاش را از نوعی رشته به نام «فریت» (FRIT) دور تا دور زیره کلاش ببافند. البته پیش از آن زیرهها را به وسیله تکه فلزی آهنی که آن را
هه سان (HASAN) میگویند و یک سر آن را که با سنگ تیز کرده و روغن زدهاند در اندازههای مورد نظر میبرند.
سپس نخ کلفتی را که از موی بز است از داخل دور تا دور زیره میگذرانند تا رویه، بهآن بافته شود. سرانجام پس از بافت کامل رویه برای استحکام بیشتر با سریشم که چسبی طبیعی بوده و از عناصر گیاهی و یا جانوری استخراج میشود رویه را به زیره میچسبانند و همزمان طنابی راکه از پوست گاو تهیه شده است و بهآن «پیسه» میگویند بهصورت کوکوار از ۳نقطه زیره کلاش عبور میدهند و سپس محکم گره میزنند تا کفش قبل از قرار گرفتن در پا، تغییر حالت ندهد.
- گیوه یا کلاش انواع مختلفی دارد؟
گیوه انواع گوناگونی دارد و تقسیمبندی آن براساس نوع بافت رویه، مواد استفاده شده در زیره و همچنین نوع اتصال ۲تکه کفش به هم است. رویه گیوه را به شیوه بافتنی از ریسمانهای ابریشمی یا پنبهای نازک و زیره آن راگاه از چرم یا لاستیک و اغلب از لتههای به هم فشرده و در هم کشیده میسازند. از انواع گیوه هم میتوان به گیوه ملکی، گیوه آجیده یا آجده، گیوه تخت چرمی، گیوه لتهای، گیوه تخت لاستیکی، گیوه ابریشمی، گیوه کردی یا کلاش اشاره کرد.
- معروفترین و رایجترین نوع گیوه کدام است؟
گیوه کردی یا همان کلاش، ویژه مناطق کردنشین کشور بوده و محل اصلی تولید آن، ناحیه اورامانات است. مهمترین ویژگی که کلاش را از سایر انواع گیوه مشخص میکند، مواد به کار رفته در آن است. رویه این نوع گیوه از نخ پنبهای بافته شده و زیره آن از پارچه فشرده ساخته میشود و بر همین اساس کلاش کفشی سبک، نرم، قابل انعطاف ومتناسب با محیط کوهستانی است.
- بیشتر در چه مناطقی کلاشبافی رواج دارد؟
۲روستای «هجیج» و «نودشه» از بخش اورامانات جزو مراکز قدیمی و مهم تولید گیوه هستند و البته در روستاهای دیگری هم قبلاً گیوهکشی و گیوهچینی معمول بوده است و هنوزهم این کار ادامه دارد.
- در زمینه تهیه و فروش کلاش، با چه مشکلاتی مواجهید؟
در مدتی که در دیواندره هستم، برای اجاره یک مغازه کوچک باید ماهانه ۷۰۰هزار تومان برای اجاره خانه هم ماهانه ۲۰۰هزار تومان باید پرداخت کنم که با این وضع اقتصادی برایم زیاد مقرون به صرفه نیست. یکی دیگر از مشکلات نیز به وجود دستفروشان کلاش بازمی گردد که در یکی دو سال اخیر ظهور کردهاند. این دستفروشها کلاش را با کیفیت پایین و با کمک ماشین میدوزند و این کالا را با نرخ ارزانتر به بازار دیواندره میآورند که همین موضوع، سبب کسادی بازار این هنر شده است. خرید مردم نیز بهویژه در سال جاری بسیار کمتر شده است که شاید یکی از دلایل آن وضع نامناسب اقتصادی مردم باشد که رغبتی برای خرید چنین کالایی نشان نمیدهند.
گفت و گو از هیوا محمدپور – همشهری کردستان ۱۸ آذر ماه ۹۳
شما هم در قسمت نظرات در مورد این مطلب بنویسد بعد از تائید مدیر منتشر خواهد شد