عدالت نامه مرکز آموزش حقوق به زبان ساده
«مهریه‌ام را بخشیدم» از نظر مردم شاید یک جمله ساده باشد، اما از نظر حقوقی می‌تواند چند معنای متفاوت داشته باشد. ابراء مهریه، بذل مهریه و هبه مهریه سه اصطلاحی هستند که گاهی به جای یکدیگر استفاده می‌شوند؛ در حالی که از نظر حقوقی دقیقاً یکسان نیستند و آثار متفاوتی دارند. اگر زن قصد بخشیدن مهریه را دارد یا بعد از بخشش از تصمیم خود پشیمان شده است، دانستن تفاوت این سه عنوان اهمیت زیادی دارد. در این مطلب از عدالت‌نامه، این تفاوت‌ها را با استناد به قانون مدنی و به زبان ساده بررسی می‌کنیم.
ابراء مهریه چیست؟
برای درک تفاوت این سه اصطلاح، ابتدا باید مفهوم ابراء را بشناسیم. بر اساس ماده ۲۸۹ قانون مدنی، ابراء یکی از اسباب سقوط تعهدات است و عبارت است از اینکه طلبکار از حق خود به اختیار صرف‌نظر کند. در رابطه زوجین، زن طلبکار مهریه و شوهر بدهکار آن محسوب می‌شود. بنابراین وقتی زن شوهر را نسبت به مهریه ابراء می‌کند، در واقع از طلب خود صرف‌نظر کرده و ذمه شوهر را نسبت به آن دین بری می‌کند.
برای مثال، اگر مهریه زن ۳۰۰ سکه باشد و در یک سند معتبر اعلام کند:
«زوجه زوج را نسبت به تمام مهریه مندرج در سند نکاحیه ابراء نمود.»
ماهیت این اقدام با یک وعده ساده برای بخشیدن مهریه متفاوت است.
در ابراء، هدف اصلی ساقط کردن دین است.
آیا ابراء مهریه قابل رجوع است؟
در حالت معمول، خیر. وقتی ابراء به شکل صحیح واقع شود، دین از بین می‌رود و صرف پشیمانی بعدی زن باعث ایجاد دوباره آن نمی‌شود. به همین دلیل، اگر زنی در یک سند رسمی شوهر را نسبت به مهریه ابراء کند، نمی‌تواند صرفاً با این استدلال که «پشیمان شده‌ام» دوباره همان مهریه را مطالبه کند.
البته اگر زن مدعی باشد که سند تحت شرایطی مانند اجبار، اکراه یا فقدان شرایط قانونی صحت عمل حقوقی تنظیم شده است، موضوع دیگری مطرح می‌شود و باید شرایط پرونده و دلایل اثباتی بررسی شود. پس بین «پشیمانی» و «بی‌اعتباری عمل حقوقی» باید تفاوت گذاشت.
هبه مهریه چیست؟
هبه با ابراء تفاوت دارد. مطابق ماده ۷۹۵ قانون مدنی، هبه عقدی است که به موجب آن یک نفر مالی را به صورت رایگان به دیگری تملیک می‌کند. در هبه، شخص بخشنده «واهب» و دریافت‌کننده «متهب» نامیده می‌شود. همچنین مطابق ماده ۷۹۸ قانون مدنی، هبه اصولاً نیازمند قبول و قبض متهب است.
اما یک نکته مهم درباره مهریه وجود دارد. مهریه در بسیاری از موارد، یک دین بر ذمه شوهر است؛ بنابراین وقتی زن طلب خود را به شوهر می‌بخشد، موضوع می‌تواند از نظر حقوقی در قالب هبه طلب به مدیون مورد بررسی قرار گیرد.
قانون مدنی نیز در ماده ۸۰۶ صراحت دارد:
«هر گاه داین طلب خود را به مدیون ببخشد حق رجوع ندارد.»
بنابراین اگر موضوع، بخشش طلب زن به خود شوهر باشد، قانون برای زن حق رجوع از این بخشش را نمی‌شناسد.
پس تفاوت ابراء و هبه مهریه در چیست؟
تفاوت اصلی را می‌توان این‌گونه ساده کرد:
ابراء: زن از حق خود صرف‌نظر می‌کند و دین شوهر ساقط می‌شود.
هبه طلب: زن طلب خود را به شوهر می‌بخشد و قانون مدنی در ماده ۸۰۶ برای این وضعیت حق رجوع را منتفی کرده است.
از نظر حقوقی، این دو نهاد از نظر ماهیت کاملاً یکی نیستند. ابراء اصولاً یک ایقاع است؛ یعنی با اراده صاحب حق واقع می‌شود، در حالی که هبه یک عقد است و قانون برای تحقق آن شرایطی مانند قبول و قبض را مطرح کرده است. پژوهش‌های حقوقی نیز بر تفاوت ماهیت و آثار این دو تأکید کرده‌اند.
بذل مهریه چیست؟
حالا به اصطلاح سوم می‌رسیم: بذل مهریه.
این اصطلاح بیشتر در پرونده‌های طلاق خلع و مبارات دیده می‌شود.
مطابق ماده ۱۱۴۶ قانون مدنی، طلاق خلع زمانی است که زن به دلیل کراهتی که از شوهر دارد، در مقابل مالی که به شوهر می‌دهد طلاق بگیرد.
این مال می‌تواند:
تمام مهریه باشد؛
بخشی از مهریه باشد؛
معادل مهریه باشد؛
کمتر از مهریه باشد؛
یا حتی بیشتر از مهریه باشد.
بنابراین وقتی گفته می‌شود زن «مهریه را در قبال طلاق بذل کرده»، باید بررسی کرد که این اقدام در چارچوب طلاق خلع انجام شده است یا خیر.
مهم‌ترین تفاوت بذل مهریه با ابراء چیست؟
اینجا همان نکته‌ای است که برای بسیاری از زنان اهمیت دارد.
در ابراء، زن دین شوهر را ساقط می‌کند.
اما در طلاق خلع، مالی که زن در مقابل طلاق به شوهر می‌دهد، بخشی از سازوکار طلاق خلع است.
به همین دلیل، قانون برای طلاق خلع مقررات ویژه‌ای درباره رجوع زن به عوض یا مابذل پیش‌بینی کرده است.
طبق ماده ۱۱۴۵ قانون مدنی، طلاق خلع و مبارات تا زمانی که زن به عوض رجوع نکرده باشد، بائن است.
پس نمی‌توان گفت هر چیزی که در عرف «بخشش مهریه» نامیده می‌شود، از نظر حقوقی دقیقاً مانند ابراء است.
آیا زن می‌تواند از بذل مهریه در طلاق خلع رجوع کند؟
در شرایط قانونی، بله. این همان موضوعی است که در مقاله قبلی عدالت‌نامه با عنوان «آیا زن می‌تواند به مهریه بخشیده‌شده رجوع کند؟» به طور مفصل بررسی کردیم. اگر طلاق از نوع خلع باشد و زن در مدت عده به مالی که در مقابل طلاق بذل کرده رجوع کند، آثار حقوقی مهمی ایجاد می‌شود. در واقع، ماده ۱۱۴۵ قانون مدنی صراحتاً طلاق خلع را تا زمانی که زن به عوض رجوع نکرده باشد، بائن دانسته است. بنابراین رجوع به مابذل با «پس گرفتن ابراء مهریه» یکسان نیست.
این دو موضوع را نباید با یکدیگر اشتباه گرفت.
یک مثال ساده برای تفاوت این سه اصطلاح
فرض کنیم مهریه خانمی ۵۰۰ سکه است.
حالت اول؛ ابراء
زن در دفترخانه اعلام می‌کند:
«شوهرم را نسبت به تمام ۵۰۰ سکه مهریه ابراء کردم.»
در این حالت، اصل بر سقوط دین است و پشیمانی بعدی زن به تنهایی موجب بازگشت مهریه نمی‌شود.
حالت دوم؛ هبه طلب
زن طلب خود بابت مهریه را به شوهر می‌بخشد.
در این حالت، ماده ۸۰۶ قانون مدنی مطرح می‌شود و داین که طلب خود را به مدیون بخشیده، حق رجوع ندارد.
حالت سوم؛ بذل در طلاق خلع
زن برای اجرای طلاق خلع، تمام یا بخشی از مهریه را به عنوان مابذل قرار می‌دهد و طلاق واقع می‌شود.
در این وضعیت، مقررات خاص طلاق خلع و رجوع به مابذل در ایام عده مطرح است.
بنابراین نتیجه هر سه حالت الزاماً یکسان نیست.
آیا عبارت «مهریه‌ام را بخشیدم» کافی است؟
خیر. یکی از مهم‌ترین نکات حقوقی همین است. در دعاوی مربوط به مهریه، دادگاه صرفاً به برداشت عرفی از کلمه «بخشش» اکتفا نمی‌کند و مفاد سند، قصد طرفین، شرایط تنظیم سند و ماهیت عمل حقوقی اهمیت پیدا می‌کند.
برای مثال، عبارت:
«زوج را از بابت مهریه بری‌الذمه نمودم»
از نظر حقوقی با عبارت:
«تمام مهریه را در قبال طلاق خلع بذل نمودم»
یکسان نیست.
بنابراین اگر قرار است سندی درباره مهریه امضا شود، بهتر است متن آن پیش از امضا به دقت بررسی شود.
آیا بذل مهریه همیشه به معنای امکان پس گرفتن آن است؟
خیر. این تصور نیز اشتباه است. باید دید بذل در چه شرایطی و با چه عنوانی انجام شده است. اگر موضوع مربوط به طلاق خلع باشد، مقررات رجوع به مابذل مطرح می‌شود؛ اما اگر همان عمل حقوقی در قالب ابراء یا بخشش طلب به مدیون انجام شده باشد، قواعد متفاوتی اعمال خواهد شد.
حتی در رویه قضایی نیز درباره ماهیت برخی اسناد مربوط به بخشش مهریه، اختلاف در تحلیل دیده شده است؛ برای نمونه، در یک رأی تجدیدنظر، موضوع بخشش سکه‌های مهریه و امکان رجوع از هبه بررسی شده و دادگاه درباره ماهیت عمل انجام‌شده استدلال کرده است. بنابراین نمی‌توان بدون دیدن سند و شرایط پرونده، درباره همه موارد یک حکم واحد صادر کرد.
کدام روش برای زن بهتر است؛ ابراء یا بذل مهریه؟
پاسخ این سؤال به هدف زن و شرایط طلاق بستگی دارد. اگر زن قصد دارد مهریه را به صورت قطعی ساقط کند، ابراء یکی از روش‌های حقوقی شناخته‌شده برای سقوط دین است. اما اگر موضوع، طلاق خلع باشد، بذل مال در مقابل طلاق بخشی از ساختار حقوقی طلاق خلع است و آثار خاص خود را دارد.بنابراین نمی‌توان به صورت کلی گفت یکی همیشه «بهتر» از دیگری است.
آنچه اهمیت دارد این است که زن قبل از امضا بداند:
چه چیزی را می‌بخشد، با چه عنوانی می‌بخشد، در مقابل چه چیزی می‌بخشد و آیا قانون برای او امکان رجوعی باقی گذاشته است یا خیر.
تفاوت ابراء، هبه و بذل مهریه در یک نگاه
عنوان مفهوم ساده کاربرد رایج امکان رجوع
ابراء مهریه ساقط کردن دین شوهر بخشش قطعی مهریه اصولاً خیر
هبه طلب به شوهر بخشیدن طلب به مدیون بخشش طلب مهریه طبق ماده ۸۰۶ خیر
بذل مهریه قرار دادن مهریه یا بخشی از آن به عنوان عوض طلاق طلاق خلع و مبارات در شرایط قانونی امکان رجوع به مابذل وجود دارد
نکته مهم این است که بذل مهریه را نباید صرفاً یک مترادف ساده برای ابراء دانست؛ زیرا در طلاق خلع، بذل با ساختار و آثار خاص این نوع طلاق ارتباط دارد.
اگر درباره سند بخشش مهریه اختلاف ایجاد شود چه کنیم؟
اگر زن بعد از امضای سند درباره امکان مطالبه مهریه دچار اختلاف شود، نخستین کار این است که اصل سند بررسی شود.
موارد زیر اهمیت زیادی دارند:
عنوان سند چیست؟
عبارت دقیق درباره مهریه چیست؟
آیا کلمه «ابراء» به کار رفته است؟
آیا مهریه در قبال طلاق بذل شده است؟
نوع طلاق در سند چیست؟
آیا طلاق خلع یا مبارات بوده است؟
آیا زن هنوز در ایام عده قرار دارد؟
آیا در سند، حق رجوع به مابذل ساقط شده است؟
آیا ادعایی درباره اکراه، اجبار یا اشتباه وجود دارد؟
پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند نتیجه حقوقی پرونده را تغییر دهد.
اگر زن مهریه را ببخشد، آیا دیگر هیچ حقی نسبت به آن ندارد؟
زن می تواند به مهریه بخشیده شده رجوع کند؟
جمع‌بندی؛ ابراء، هبه و بذل را با هم اشتباه نگیرید
ابراء مهریه، هبه مهریه و بذل مهریه سه اصطلاح نزدیک اما یکسان نیستند.
در ابراء، زن از طلب خود صرف‌نظر می‌کند و دین شوهر ساقط می‌شود.
در هبه طلب به مدیون، زن طلب خود را به شوهر می‌بخشد و ماده ۸۰۶ قانون مدنی حق رجوع داین را در این وضعیت نفی کرده است.
اما در بذل مهریه در طلاق خلع، مهریه یا مال دیگری می‌تواند به عنوان عوض طلاق قرار گیرد و قانون مدنی برای آن مقررات ویژه‌ای درباره رجوع به مابذل پیش‌بینی کرده است. مواد ۱۱۴۵ و ۱۱۴۶ قانون مدنی در این زمینه اهمیت ویژه‌ای دارند.
بنابراین اگر در یک سند نوشته شده است «مهریه بخشیده شد»، نباید تنها با همین عبارت درباره آینده حق زن قضاوت کرد. متن سند و ماهیت حقوقی عمل انجام‌شده تعیین‌کننده است.
سوالات متداول
۱. ابراء مهریه بهتر است یا بذل مهریه؟
هیچ پاسخ یکسانی برای همه پرونده‌ها وجود ندارد. ابراء با هدف ساقط کردن دین انجام می‌شود، در حالی که بذل در طلاق خلع معمولاً در ارتباط با عوض طلاق مطرح است. انتخاب روش باید بر اساس هدف و شرایط پرونده انجام شود.
۲. آیا زن بعد از ابراء مهریه می‌تواند آن را پس بگیرد؟
اصل بر این است که خیر. ابراء موجب سقوط دین می‌شود و صرف پشیمانی بعدی، حق مطالبه دوباره مهریه را ایجاد نمی‌کند.
۳. آیا هبه مهریه قابل رجوع است؟
اگر منظور، بخشیدن طلب زن به خود شوهر به عنوان مدیون باشد، ماده ۸۰۶ قانون مدنی صراحت دارد که داین پس از بخشیدن طلب خود به مدیون، حق رجوع ندارد.
۴. آیا بذل مهریه در طلاق خلع قابل برگشت است؟
در طلاق خلع، زن در شرایط قانونی و در مدت عده می‌تواند به عوض یا مابذل رجوع کند. ماده ۱۱۴۵ قانون مدنی، طلاق خلع را تا زمانی که زن به عوض رجوع نکرده، بائن دانسته است.
۵. از کجا بفهمیم مهریه ابراء شده یا بذل؟
باید متن سند، رأی یا گواهی مربوط به طلاق بررسی شود. عباراتی مانند «ابراء ذمه زوج»، «بذل مهریه در قبال طلاق» و سایر عبارات حقوقی می‌توانند در تشخیص ماهیت عمل مؤثر باشند و در پرونده‌های اختلافی، تفسیر سند اهمیت اساسی دارد.
