عدالت نامه مرکز آموزش حقوق به زبان ساده
بخشیدن مهریه یکی از تصمیمهای مهم مالی در زندگی مشترک است و بسیاری از زنان تصور میکنند به محض امضای یک برگه یا سند، برای همیشه حق مطالبه مهریه را از دست دادهاند. اما از نظر حقوقی، «بخشش مهریه» یک عنوان واحد ندارد و نتیجه آن به این بستگی دارد که زن مهریه را ابراء کرده، هبه کرده یا در جریان طلاق خلع به عنوان مابذل بخشیده است. در بعضی شرایط امکان رجوع وجود دارد و در بعضی موارد، بازگشت به مهریه ممکن نیست.
بخشیدن مهریه یعنی چه؟
عدالت نامه – مهریه پس از وقوع عقد، در اصل یک حق مالی برای زن و یک دین بر عهده شوهر است. بنابراین زن میتواند درباره این حق مالی تصمیم بگیرد؛ از جمله آن را مطالبه کند، به دیگری منتقل کند یا در شرایط قانونی از آن صرفنظر کند. اما عبارتهایی مانند «مهریهام را بخشیدم» از نظر حقوقی به تنهایی پاسخ کاملی به این سؤال نمیدهد که آیا زن بعداً میتواند از تصمیم خود برگردد یا خیر.
نوع عمل حقوقی انجامشده، متن سند و شرایطی که بخشش مهریه در آن صورت گرفته است، اهمیت اساسی دارد. به همین دلیل، زن قبل از امضای هر سندی درباره مهریه باید بداند دقیقاً چه حقی را از خود ساقط میکند.
اگر زن مهریه را ابراء کند، آیا میتواند آن را پس بگیرد؟
یکی از رایجترین روشهای بخشش مهریه، ابراء است.
مطابق ماده ۲۸۹ قانون مدنی:
«ابراء عبارت از این است که داین از حق خود به اختیار صرف نظر نماید.»
در اینجا زن «دائن» و شوهر «مدیون» محسوب میشود. بنابراین وقتی زن شوهر را از پرداخت مهریه ابراء میکند، در واقع از طلب خود صرفنظر کرده و دین شوهر را ساقط میکند.
برای مثال، اگر زن در یک سند رسمی اعلام کند:
«تمام مهریه خود را ابراء نمودم و زوج را از بابت مهریه بریالذمه کردم.»
این عبارت با یک وعده ساده برای بخشیدن مهریه تفاوت جدی دارد.
در چنین حالتی، اصل بر این است که دین مربوط به مهریه ساقط شده و زن صرفاً به دلیل پشیمانی نمیتواند دوباره همان طلب را مطالبه کند. بنابراین، اگر بخشش مهریه به صورت ابراء صحیح انجام شده باشد، پشیمانی بعدی زن به خودی خود باعث ایجاد دوباره دین نمیشود.
هبه مهریه با ابراء چه تفاوتی دارد؟
این قسمت از موضوع بسیار مهم است؛ زیرا در پروندههای واقعی، نحوه تنظیم سند میتواند نتیجه پرونده را تغییر دهد.
هبه با ابراء یکی نیست. در هبه، شخص مالی را به دیگری میبخشد؛ اما در ابراء، طلبکار از حق خود در برابر بدهکار صرفنظر میکند.
قانون مدنی در ماده ۸۰۶ صراحت دارد:
«هر گاه داین طلب خود را به مدیون ببخشد حق رجوع ندارد.»
بنابراین اگر رابطه حقوقی میان زن و شوهر به گونهای باشد که بخشش مهریه، از نظر حقوقی بخشش طلب به بدهکار و مشمول ماده ۸۰۶ تشخیص داده شود، امکان رجوع وجود نخواهد داشت.
با این حال، در خصوص ماهیت حقوقی برخی اسناد مربوط به بخشش مهریه، در رویه قضایی آرای متفاوتی دیده شده است؛ بهخصوص زمانی که مهریه به صورت سکه یا مال مشخص مورد توافق قرار گرفته باشد. در برخی آرا، موضوع در قالب هبه بررسی شده و در برخی موارد، بخشش مهریه ابراء تلقی شده است.
پس نمیتوان صرفاً با دیدن عبارت «بخشش مهریه» با قطعیت گفت که زن همیشه یا هیچوقت حق رجوع ندارد.
اگر زن مهریه را برای طلاق ببخشد چه میشود؟
اینجاست که موضوع کاملاً متفاوت میشود.
اگر زن به دلیل کراهت از شوهر، در مقابل طلاق مالی را به او ببخشد، ممکن است طلاق از نوع خلع باشد.
مطابق ماده ۱۱۴۶ قانون مدنی:
«طلاق خلع آن است که زن به واسطه کراهتی که از شوهر خود دارد در مقابل مالی که به شوهر میدهد طلاق بگیرد…»
این مال میتواند تمام مهریه، بخشی از آن یا حتی مالی کمتر یا بیشتر از مهریه باشد.
در چنین شرایطی اصطلاح «بذل مهریه» یا «رجوع به مابذل» اهمیت پیدا میکند.
یک مثال ساده
فرض کنیم مهریه زنی ۵۰۰ سکه است.
زن برای طلاق توافق میکند که ۴۰۰ سکه از مهریه خود را در مقابل طلاق بذل کند و طلاق خلع واقع میشود.
اگر زن در مدت عده از این بذل رجوع کند، موضوع با ابراء ساده مهریه متفاوت خواهد بود.
طبق ماده ۱۱۴۵ قانون مدنی، طلاق خلع و مبارات تا زمانی که زن به عوض رجوع نکرده باشد، بائن است.
بنابراین در طلاق خلع، قانون برای زن امکان رجوع به مابذل در مدت عده را پیشبینی کرده است.
اگر زن به مابذل رجوع کند، شوهر چه حقی پیدا میکند؟
این نکته برای زنان بسیار مهم است.
رجوع زن به مابذل صرفاً به این معنا نیست که «مهریه دوباره قابل مطالبه میشود و هیچ اتفاق دیگری نمیافتد».
در صورت تحقق شرایط قانونی، با رجوع زن به مالی که در مقابل طلاق بذل کرده، وضعیت طلاق تغییر میکند و حق رجوع برای شوهر نیز ایجاد میشود.
به بیان ساده، زن نمیتواند از امتیاز رجوع به مابذل استفاده کند اما اثر حقوقی آن بر وضعیت طلاق را نادیده بگیرد.
به همین دلیل، تصمیم برای رجوع به مابذل باید با توجه به شرایط پرونده و متن رأی یا سند طلاق انجام شود.
آیا بخشیدن مهریه در دفترخانه همیشه غیرقابل برگشت است؟
خیر؛ نمیتوان فقط بر اساس اینکه سند در دفترخانه تنظیم شده، پاسخ قطعی داد.
آنچه اهمیت دارد محتوای سند و ماهیت حقوقی عمل انجامشده است.
ممکن است در یک پرونده، زن با یک سند رسمی شوهر را از مهریه ابراء کرده باشد و در پروندهای دیگر، موضوع در قالب بذل مهریه برای اجرای طلاق خلع مطرح باشد.
آثار این دو وضعیت یکسان نیست.
بنابراین عبارتهایی مانند:
«تمام مهریه را بخشیدم»
«زوج را از مهریه بریالذمه نمودم»
«مهریه را بذل کردم»
«مهریه را هبه کردم»
«در قبال طلاق از مهریه گذشتم»
لزومـاً یک اثر حقوقی ندارند و باید با توجه به سند، قصد طرفین، زمان انجام عمل و ارتباط آن با طلاق تفسیر شوند.
اگر زن فقط یک برگه دستنویس برای بخشش مهریه امضا کند چه؟
این سؤال هم بسیار مهم است.
اعتبار یک نوشته عادی درباره بخشش مهریه، به شرایط تنظیم آن و مفاد نوشته بستگی دارد و نمیتوان گفت هر دستنوشتهای بیاعتبار است یا هر دستنوشتهای بهطور قطعی موجب سقوط مهریه میشود.
برای مثال، اگر زن در نوشتهای به صراحت اعلام کرده باشد که شوهر را از پرداخت مهریه بری کرده است، این نوشته میتواند در اثبات ابراء مورد استناد قرار گیرد.
از سوی دیگر، اگر متن نوشته نشان دهد که بخشش مهریه مشروط به انجام کاری مانند طلاق، اعطای وکالت در طلاق یا پرداخت مبلغ مشخصی بوده است، بررسی شرایط توافق اهمیت بیشتری پیدا میکند.
بنابراین قبل از امضای چنین نوشتهای، باید متن آن از نظر حقوقی بررسی شود.
آیا زن میتواند بعد از بخشیدن مهریه، نفقه یا سایر حقوق مالی خود را مطالبه کند؟
بستگی به متن توافق و سند دارد.
بخشیدن مهریه لزوماً به این معنا نیست که زن تمام حقوق مالی دیگر خود را نیز بخشیده است.
مهریه، نفقه، اجرتالمثل، نحله و سایر حقوق مالی، عناوین حقوقی متفاوتی دارند.
بنابراین اگر زن فقط مهریه را بخشیده باشد، نمیتوان بدون بررسی سند گفت که سایر حقوق مالی او نیز از بین رفته است.
البته اگر زن در یک توافق جامع، تمام حقوق مالی خود را اسقاط یا بذل کرده باشد، وضعیت متفاوت خواهد بود.
به همین دلیل، یکی از مهمترین توصیههای حقوقی این است که قبل از امضای عبارتهایی مانند «اسقاط کلیه حقوق مالی» دقیقاً مشخص شود چه حقوقی در حال از بین رفتن است.
اگر زن از بخشیدن مهریه پشیمان شود چه کار کند؟
اولین قدم این است که نوع بخشش مهریه مشخص شود.
باید مشخص شود:
مهریه ابراء شده یا هبه؟
بخشش مهریه در مقابل طلاق بوده یا مستقل از طلاق؟
طلاق خلع یا مبارات واقع شده است؟
آیا زن هنوز در مدت عده قرار دارد؟
در سند رسمی یا رأی دادگاه دقیقاً چه عبارتی درباره مهریه نوشته شده است؟
آیا زن حق رجوع به مابذل را از خود ساقط کرده است یا خیر؟
پاسخ به همین موارد میتواند نتیجه حقوقی پرونده را کاملاً تغییر دهد.
در پروندههایی که طلاق خلع واقع شده، موضوع رجوع به مابذل در ایام عده اهمیت ویژهای دارد؛ اما در ابراء، وضعیت متفاوت است.
یک نکته مهم برای زنان
بزرگترین اشتباه این است که زن تصور کند عبارت «بخشیدن مهریه» در تمام اسناد و شرایط یک معنی دارد.
از نظر حقوقی، عنوان و ماهیت عمل اهمیت دارد، نه صرفاً کلمه «بخشش».
اگر مهریه برای گرفتن طلاق خلع بذل شده باشد، مقررات رجوع به مابذل مطرح میشود؛ اما اگر شوهر از سوی زن ابراء شده باشد، موضوع بر اساس مقررات ابراء بررسی خواهد شد.
حتی در مورد هبه نیز باید شرایط قانونی آن بررسی شود و نمیتوان بدون مطالعه سند، پاسخ قطعی ارائه کرد.
بیشتر بخوانید:
محاسبه آنلاین مهریه نقدی به نرخ روز
و در نهایت . . .
پس در پاسخ به این سؤال که «اگر زن مهریه را ببخشد، آیا دیگر هیچ حقی نسبت به آن ندارد؟» باید گفت: نه در همه موارد. اگر زن مهریه را به شکل ابراء صحیح ساقط کرده باشد، اصل بر این است که دین شوهر نسبت به آن مقدار از مهریه از بین رفته و پشیمانی بعدی، حق مطالبه ایجاد نمیکند.
اما اگر مهریه در جریان طلاق خلع یا مبارات به عنوان مابذل قرار گرفته باشد، زن در مدت عده میتواند در شرایط قانونی به مابذل رجوع کند و این اقدام آثار مهمی بر وضعیت طلاق خواهد داشت.
همچنین درباره هبه مهریه، بسته به نوع مال و نحوه انجام عمل حقوقی، موضوع میتواند نیازمند بررسی دقیق سند و شرایط پرونده باشد. بنابراین قبل از بخشیدن مهریه، متن سند را دقیق بخوانید و قبل از امضا، آثار حقوقی آن را بررسی کنید؛ زیرا تفاوت میان چند عبارت حقوقی ممکن است به معنای تفاوت میان «امکان رجوع» و «از بین رفتن قطعی حق مطالبه» باشد.
بیشتر بخوانید:
اجرای مهریه چگونه انجام میشود؟ از اولین درخواست تا وصول مهریه
سوالات متداول
۱. اگر زن مهریه را ببخشد، دیگر نمیتواند آن را مطالبه کند؟
خیر، پاسخ به نوع بخشش بستگی دارد. در ابراء صحیح، اصل بر سقوط دین و عدم امکان مطالبه مجدد است؛ اما در بذل مهریه در طلاق خلع، امکان رجوع به مابذل در ایام عده وجود دارد.
۲. آیا ابراء مهریه قابل رجوع است؟
اصل بر این است که ابراء موجب سقوط دین میشود و زن نمیتواند صرفاً به دلیل پشیمانی، دوباره مهریه ابراءشده را مطالبه کند. ماده ۲۸۹ قانون مدنی ابراء را صرفنظر کردن اختیاری طلبکار از حق خود تعریف کرده است.
۳. آیا زن بعد از طلاق توافقی میتواند مهریه بخشیدهشده را پس بگیرد؟
اگر طلاق از نوع خلع یا مبارات باشد و مهریه به عنوان مابذل قرار گرفته باشد، زن در مدت عده میتواند با رعایت شرایط قانونی به مابذل رجوع کند. اما اگر مهریه قبلاً به شکل دیگری مانند ابراء ساقط شده باشد، حکم متفاوت است.
۴. اگر زن مهریه را در دفترخانه ببخشد، آیا راه برگشت وجود دارد؟
تنظیم سند رسمی به تنهایی پاسخ را مشخص نمیکند. باید متن سند و ماهیت حقوقی عمل انجامشده بررسی شود؛ زیرا ابراء، هبه و بذل مهریه آثار متفاوتی دارند.
۵. قبل از بخشیدن مهریه به چه نکتهای باید توجه کرد؟
مهمترین نکته این است که دقیقاً مشخص شود چه چیزی، با چه عنوانی و در مقابل چه تعهدی بخشیده میشود. بهخصوص عبارتهایی مانند «ابراء ذمه»، «بذل در قبال طلاق» و «اسقاط کلیه حقوق مالی» آثار حقوقی متفاوتی دارند.
